SZLAKI TURYSTYCZNE Szlaki piesze

1. Szlak Wyżynny Zachodni - czerwony

Dystans: 60,8 km
Przebieg trasy:
KAZIMIERZ DLN.– Rynek (0,0 km), Wylągi (2,8 km), Skowieszynek (4,2 km), Rzeczyca (7,3 km), Rąblów – Pomnik (12,1 km), Stanisławka (14,6 km), Wąwolnica – Rynek, PKS (18,7 km), Nałęczów PKS (24,0 km) - Wojciechów PKS (30,6 km), Motycz (49,1 km), Dąbrowica (56,8), LBLIN Al. Warszawska Skansen (60,8 km).

Krótka charakterystyka:

Szlak prowadzi dolinami Czechówki, Bystrej i Grodarza aż nad Wisłę, przecinając Płaskowyż Nałęczowski. Żywy, zmieniający się krajobraz lessowy oraz historyczne miejscowości stanowią o dużej atrakcyjności trasy, szczególnie na obszarze Kazimierskiego Parku Krajobrazowego.

W Dąbrowicy i Wojciechowie można zwiedzić wieże zamkowe. W Nałęczowie - pięknej miejscowości uzdrowiskowej - pałac Małachowskich z XVII w. w parku zdrojowym. Mieści się w nim Muzeum Bolesława Prusa. W drewnianej Chacie na Armatniej Górze znajduje się Muzeum Stefana Żeromskiego. Wąwolnica jest znanym sanktuarium maryjnym.

Kazimierz Dolny - miasto o niepowtarzalnym krajobrazie, przyrodzie i zabytkach jest mekką turystów. Zwiedzić tu można: basztę, ruiny zamku, trzy zabytkowe kościoły i klasztor, d. synagogę, rynek z renesansowymi kamienicami, spichlerze nadwiślańskie z XVI-XVII w.

2. Szlak nadwiślański - niebieski

Dystans: 107 km

Przebieg: trasy:
Annopol – Jakubowice – Kopiec – Popów – Wałowice – Basonia – Rybitwy - Józefów nad Wisłą – Kolczyn – Kopanina Kaliszańska – Zgoda – Piotrawina – Kępa Solecka – Kępa Gostecka – Zakrzów – Las Dębowy – Kępa Chotecka – Zastów Karczmiski – Podgórz – Męćmierz – Albrechtówka – Kazimierz Dolny – Góry – Bochotnica – Zbędowice – Kol. Zbędowice – Włostowie – Puławy – Wólka Profecka – Wólka Gołembska – Gołąb – Borowa – Dęblin PKP.

Krótka charakterystyka:

Szlak jest jedną z najpiękniejszych pod względem krajobrazowym tras pieszych województwa lubelskiego. Rozpoczyna swój bieg na rynku w Annopolu, a kończy obok stacji PKP w Dęblinie. Szlak podąża wzdłuż ostoi ptasiej „Małopolski Przełom Wisły” wchodzącej w skład sieci NATURA 2000, przez teren Kraśnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, Wrzelowieckiego Parku Krajobrazowego, Chodelskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, Kazimierskiego Parku Krajobrazowego, łącząc 3 powiaty – kraśnicki, opolski i puławski.

Najciekawsze miejsca na szlaku:

Józefów nad Wisłą - osada miejska przepięknie umiejscowiona na wysokim, prawym brzegu Wisły, która przyjmuje tu trzy dopływy: potok Wrzelowiecki, Wyżnicę oraz Kamienną. Na urwistym zboczu doliny Wisły dominują zabudowania zespołu klasztornego pobernardyński, który obejmuje barokowy kościół pw. Bożego Ciała z lat 1730-1743 fundacji Józefa Potockiego, klasztor pobernardyński, dzwonnicę oraz bramę reprezentacyjną. W północnej części Józefowa znajduje sie zespół pałacowo-parkowy z murowanym pałacem z XVIII w. oraz kamienną ławką parkową z rzeźbą Chrystusa. Z parku podziwiać można wspaniały pejzaż na dolinę Wisły. W Józefowie zlokalizowany jest także wiatrak holenderski z II poł. XVIII w lub XIX w.

Kaliszany - duży kamieniołom wapieni i opok kredowych. Odsłonięcie geologiczne coraz młodszych skał, kończących erę mezozoiczną uznawane są za jedną z najpiękniejszych w Europie.

Kazimierski Park Krajobrazowy został powołany w 1979 r. Zajmuje on obszar 13670 ha, zaś otulina 25000 ha. Obejmuje fragment Płaskowyżu Nałęczowskiego i Równiny Bełżyckiej oraz piękny przełom Środkowej Wisły i wschodni skraj Równiny Radomskiej. Różnice wysokości między dnem doliny Wisły a krawędzią płaskowyżu dochodzą do 90 m. Na stromych zboczach przełomu odsłonięte zostały białe, wapienne skały podłoża. Sam płaskowyż pocięty jest gęstą siecią lessowych wąwozów, dochodzących do 30 m głębokości. Szczególną osobliwością geomorfologiczną parku jest wspaniała, 90-metrowej wysokości, niemal pionowa skarpa nadbudowana lessem, wznosząca się ponad ujściem rzeki Chodelki do Wisły, w rejonie wsi Dobre. Skarpa jest objęta szczególną ochroną jako rezerwat przyrody. Kazimierski Park Krajobrazowy jest rejonem występowania wielu źródeł wód powierzchniowych. Najpiękniejsze z nich znajdują się w dnach wąwozów w rejonie wsi Rogów. Szata leśna pokrywa ok. 20% powierzchni parku. Lasy liściaste porastają przede wszystkim zbocza wąwozów i nie tworzą na ogół większych zwartych kompleksów. Najcenniejsze florystycznie są niewielkie fragmenty muraw stepowych, które zachowały się na skarpie w Dobrem, w rejonie Męćmierza, na wzgórzu Albrechtówka, na Górze Trzech Krzyży i na skarpie w rejonie Janowca. Gdzieniegdzie można tam jeszcze spotkać tak rzadkie i ciekawe rośliny jak: wisienka stepowa, zawilec wielkokwiatowy, miłek wiosenny, oman wąskolistny, ostnica włosowata. W świecie zwierząt Kazimierskiego Parku Krajobrazowego na szczególną uwagę zasługują owady stepowe, występujące na skarpie w Dobrem oraz ptaki doliny Wisły. Na jednej z piaszczystotrawiastych wysp wiślanych utworzono rezerwat przyrody chroniący stanowiska lęgowe takich ptaków jak: ostrygojad, rybitwa białoczelna, mewa czarnogłowa, sieweczka obrożna.

Kępa Gostecka – w przeszłości była to wyspa na Wiśle. Wschodnie ramię rzeki prowadziło małe ilości wody i z czasem zostało odcięte od głównego nurtu Wisły . Po zbudowaniu ostróg w celu odepchnięcia nurtu i zatrzymaniu erozji brzegu od połowy XX w. Kępa przestała być wyspą, łącząc sie z wschodnim brzegiem. Przeprawa promowa.

Piotrawin – miejscowość usytuowana bardzo malowniczo na wysokim zboczu doliny, opadającym stromo ku Wiśle. Znajduje sie tutaj gotycki kościół wybudowany w latach 1440-41z fundacji bpa Zbigniewa Oleśnickiego. Położony na wysokim brzegu Wisły, jest z daleka widoczny dzięki czerwonym, ceglastym murom. W kościele znajduje się dużo zabytków sakralnych – tablica erekcyjna z 1440 r., liczne obrazy, ołtarz główny późnorenesansowy z 1 połowy XVII w., dwa ołtarze boczne XVIII/XIX, ambona XVII w., chrzcielnica rokokowa XVIII w .

Podgórz - funkcjonowało tu wczesnośredniowieczne grodzisko słowiańskie (VIII-IX w.); Rezerwat przyrody „Skarpa Dobrska” z przepięknym widokiem na Małopolski Przełom Wisły, Kotlinę Chodelską oraz na rezerwat „Krowią Wyspę”na której gnieżdżą się rzadkie gatunki ptaków.

Rezerwat „Krowia Wyspa” - został utworzony Zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa dnia 9 IX 1991r. jako rezerwat częściowy typu faunistycznego. Celem ochrony jest zachowanie stanowisk lęgowych wielu gatunków ptaków wodno - błotnych. Obejmuje on wyspę położoną w nurcie rozszerzonego koryta Wisły na 353-354 km. biegu rzeki, w granicach Małopolskiego Przełomu Wisły. Obszar rezerwatu poza wyspą, której powierzchnia wynosi 29,96 ha, obejmuje piaszczyste ławice i pas nurtu rzeki o szerokości 50-120 m., przylegający ze wszystkich stron do wyspy. Całkowita powierzchnia rezerwatu wynosi 62,3 ha. „Krowia Wyspa” użytkowana jest jako pastwisko, prowadzony na niej ekstensywny wypas bydła i koni decyduje o zachowaniu zbiorowisk roślinnych, stanowiących siedliska lęgowe ptaków. Dalsze zachowanie tego sposobu gospodarowania może warunkować występowanie tu bogatego zgrupowania ptactwa. Na wyspie gnieżdżą się następujące gatunki ptaków: krzyżówka, cyranka, cyraneczka, płaskonos, czernica, ostrygojad, sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, czajka, krwawodziób, rycyk, śmieszka, mewa białogłowa, mewa czarnogłowa, mewa pospolita, rybitwa zwyczajna, rybitwa białoczelna, skowronek polny, pliszka żółta, brzegówka, nurogęś. Poza tymi gatunkami zaobserwowano kilkadziesiąt innych gatunków ptaków, zatrzymujących się tu podczas wiosennych lub jesiennych wędrówek, albo będących gośćmi zimowymi. Spośród gatunków ptaków zasiedlających „Krowią Wyspę” na szczególną uwagę zasługuje ostrygojad. Ptak ten w głębi kraju gnieździ się bardzo rzadko na wyspach śródlądowych – jego stałe lęgowisko w Polsce to wybrzeże Bałtyku. „Krowia Wyspa” jest jedną z nielicznych wysp na obszarze Małopolskiego Przełomu Wisły zasiedloną przez ten gatunek.

Rezerwat „Skarpa Dobrska” - utworzony został zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 8 lipca 1991 r jako rezerwat krajobrazowy częściowy. Ma on na celu ochronę i zachowanie wychodni i odsłonięć różnowiekowych osadów czwartorzędowych, różnorodnych form rzeźby oraz ciepłolubnych muraw z licznymi rzadkimi gatunkami roślin. Rezerwat położony jest w północnej części gminy Wilków na nieużytkach rolnych i pastwiskach wsi Podgórz i Dobre. Jego powierzchnia wynosi 39,7 ha. Pod względem fizjograficznym obejmuje on zachodnią krawędź Równiny Bełżyckiej stromo opadającą ku Kotlinie Chodelskiej. Krawędź ta ma założenia tektoniczne i związana jest z wychodniami skał węglanowych wieku kredowego. Dodatkowo nadbudowana została w czasie ostatniego zlodowacenia kilkumetrowej miąższości płatem lessowym, co spowodowało, że wysokość względna krawędzi w jej zachodniej części dochodzi do 90 m. Rezerwat „Skarpa Dobrska” słynie z wąwozów, które są jednymi z najgłębszych tego typu form w Polsce. Ich głębokość dochodzi do 40 metrów. Mogły się one rozwinąć dzięki zalegającej tu dużej miąższości skał lessowych. Osobliwością tego rezerwatu są również występujące na stromych, wapiennych i lessowych zboczach murawy kserotermiczne. Spośród roślin na szczególną uwagę zasługują tu miłek wiosenny, oman wąskolistny, wężymord stepowy, ostnica włosowata, kosatka kielichowata, turzyca delikatna, wisienka karłowata, ożota zwyczajna, macierzanka Marschalla, goryczka orzęsiona.

Wrzelowiecki Park Krajobrazowy utworzony został w 1990 roku. Jego powierzchnia wynosi 4998 ha, zaś otuliny 13625 ha. Park położony jest na pograniczu 3 jednostek fizjograficznych: Doliny Wisły, Wzniesień Urzędowskich i Kotliny Chodelskiej. Posiada bardzo urozmaiconą rzeźbę terenu: stromą krawędź doliny Wisły, liczne wąwozy lessowe, suche doliny, zagłębienia bezodpływowe o charakterze krasowym lub sufozyjnym, wreszcie pola wydmowe i równiny. Przyrodniczą i krajobrazową oś parku stanowi dolina potoku Wrzelowieckiego, głęboko wcięta w pokrywę lessową i skały węglanowe. Uchodzi ona do doliny Wisły, której zbocze na odcinku od Józefowa do Piotrawina stanowi fragment jednego z najpiękniejszych w Europie profili geologicznych odsłaniających utwory górnej kredy. W ujściowym odcinku Potoku Wrzelowieckiego oraz w dolinie Wisły występują zespoły wydm osiągających 10-15 m wysokości. Obszarom wydmowym towarzyszą podmokłe, wypełnione torfem niecki o średnicach 200-400 m. Lasy Wrzelowieckiego Parku Krajobrazowego cechuje duży stopień naturalności, wysoki udział płatów leśnych o cennych przyrodniczo, starych drzewostanach oraz występowanie wielu rzadkich gatunków roślin zielnych. Przeważają bory sosnowo-dębowe oraz grądy grabowo-dębowe. Z roślin rzadkich na uwagę zasługują: wawrzynek wilcze łyko, lilia złotogłów, parzydło leśne, bluszcz pospolity, tojad mołdawski, tojad dziubaty, turówka wonna oraz storczyki: podkolan biały i gnieźnik leśny. Na nasłonecznionych zboczach doliny Wisły występują interesujące zbiorowiska roślin stepowych z wisienką stepową, omanem wąskolistnym, miłkiem wiosennym, powojnikiem prostym. Na wydmach spotykany jest pięknie pachnący goździk piaskowy.

3. Szlak Niepodległościowy - zielony

Dystans: 50,7 km

Przebieg trasy:

Bochotnica (0,0) – Wierzchoniów (6,0) – Kol. Celejów (8,5)– Las Stocki (11,8) – Kol. Zbędowice (13,0) – Pożóg (17,7) – Końskowola (19,5) – Bałtów (30,5) – Borysów (33,6) – Żyrzyn (41,0) – Łysa Góra (45,3) – Baranów (50,7)

Krótka charakterystyka:

Szlak zaczyna się w miejscowości Bochotnica położonej w Kazimierskim Parku Krajobrazowym. Niepowtarzalne walory przyrodnicze, kulturowe i krajobrazowe Janowca, Kazimierza i Puław były znane i doceniane od lat. Dzięki podatności lessów na erozję wodną krajobraz parku podlega ciągłym przemianom. Lessowe i wapienne zbocza doliny Wisły porastają murawy i zarośla kserotermiczne z wieloma rzadkimi i chronionymi gatunkami. Dolina Wisły jest jednym z najważniejszych w Europie korytarzy ekologicznych umożliwiających gniazdowanie i przeloty ptaków.

Bochotnica – wieś między Puławami a Kazimierzem, nad rz. Bystrą. Jej nazwa wywodzi się od nazwy rzeki. Faktem – również historycznym jest geneza jej powstania przypadająca na wiek XIV-ty, kiedy to po obydwu stronach koryta rzeki, przy wlocie do królowej polskich rzek Wisły, rozsiadły się pierwsze chaty rybaków, kupców, wieśniaków i najnormalniejszych rozbójników rabujących przetaczające się karawany kupców szlakiem handlowym wschód – zachód. Wieś stanowiła własność rycerską, którą w 1317 r. król Władysław Łokietek nadał Ostafiemu herbu „Lewart” protoplaście rodu Firlejów. Nie ulega prawie wątpliwości, że osadnictwo w Bochotnicy nastąpiło znacznie wcześniej niż powstało miasteczko Kazimierz, bowiem archeolodzy odkryli relikty budowli na kulminacji wzgórza, co poczytywać należy jako ślady baszty obronnej na szlaku handlowym biegnącym z Rusi do Prus przez Bochotnicę, Wąwolnicę i Lublin.
Z wysokiego na 130 m wzgórza zamkowego rozciąga się wspaniały widok na Wisłę, na Puławy, Kazimierski Park Krajobrazowy od strony zachodniej, a przede wszystkim na malowniczo posadowione zabudowania Bochotnicy jak i Nasiłowa z lewej strony Wisły, z wijącą się meandrami rzeczką. Erozyjne wąwozy i jary odsłaniają białe skały kredowe, a w kilku miejscach do niedawna eksploatowane pokłady twardej opoki krzemionkowej pokrywanej przez wieki lessowym nalotem dochodzącym nawet do 30 m. W Bochotnicy warto odnaleźć również kamieniołomy, w których wapienny budulec pozyskiwano metodą komorową. Kamieniołomy znajdują się na tzw. ścianie Pożaryskich. Ze względu na niebezpieczeństwo oderwania się bloków skalnych nie należy wchodzić do wnętrza kamiennych grot. Można tam zauważyć granicę między erą mezozoiczną, a kenozoiczną. W dolnej części odsłonięcia znajdują się mezozoiczne twarde białe skały – opoki kazimierskie. Wyżej – znajdują się kenozoiczne żółtawe i bardziej kruche niż opoki skały zwane gezami. Podczas pacyfikacji Powiśla 18 XI 1942 r. hitlerowcy w obecności ok. 600 osób spędzonych do osady rozstrzelali 45 członków organizacji konspiracyjnych. Ponadto liczną grupę osób wówczas aresztowanych wywieziono do Oświęcimia.

Na miejscu zbrodni zbiorowa mogiła oraz pomnik.

W lesie pod ruinami zamku znajduje się płyta upamiętniająca ofiary wydarzeń z 1942 roku znanymi pod nazwą Krwawej Środy, kiedy to hitlerowcy dokonali krwawej pacyfikacji wsi. W lewo ścieżka prowadzi do ruin zamku Esterki (ok. 2 min.). Dalej poprzez lasy i liczne wąwozy kierujemy się do Wierzchoniowa. Tu znajduję się pomnik upamiętniający mieszkańców tej miejscowości, którzy polegli na różnych odcinkach frontu w walce z nawałą bolszewicką w l920 r. Na niewielkim kopcu stoi krzyż a u jego podstawy umieszczona jest płyta i płaskorzeźba Józefa Piłsudskiego. Wierzchoniów należy do najstarszych miejscowości w dolinie rzeki Bystrej i jest wymieniany już w dokumentach z roku 1317. Do wybuchu II wojny światowej w Wierzchoniowie w pobliżu mostu funkcjonował młyn wodny a kilkadziesiąt metrów dalej na zachód – folusz-urządzenie do spilśniania tkanin.

Kierujemy się w kierunku Celejowa. Z lewej strony jest rzeka Bystra, która zaliczana była kiedyś do najbardziej pracowitych rzek na Lubelszczyźnie. Jej wody płynące ze znacznym spadkiem na odcinku 34 km napędzały 26 młynów wodnych. W Bystrej, zaliczanej do niedawna do rzek górskich, występuje pstrąg potokowy. Odcinek rzeki od Wierzchoniowa do Celejowa jest wyjątkowo ciekawy, a ostatnio zadomowiły się tu bobry. Prosto wiedzie droga wzdłuż lasu, którą za znakami można dojść do mogiły powstańczej (ok. 15-20 min w jedną stronę) - poświęcony uczestnikom powstań narodowych i stary drewniany krzyż. Za rzeką znajduje się park i jeden z najładniejszych na ziemi puławskiej pałaców dworskich. Pałac wystawiony zapewne ok. poł. XVIII w. Otaczały go niegdyś oficyny, oranżeria i zabudowania gospodarcze (dziś mieści się tam dom opieki społecznej). Dalej droga wiedzie pomiędzy stawami, za ok. 100 m po lewej stronie mijamy ruiny papierni w Celejowie. Mijamy papiernię i kierujemy się na Las Stocki. Po lewej stronie drogi mijamy zabudowanie pamiętające wydarzenia związane z walkami oddziału Mariana Bernaciaka z 1945 r. Tu można dojść do samotnej mogiły partyzanta poległego cekaemisty WiN, który jako pierwszy zaczął walczyć z oddziałami NKWD i UB i MO.

Las Stocki – to wieś w gminie Końskowola położona wśród dołów i wąwozów Płaskowyżu Nałęczowskiego. Miejscowość jest znana w kraju dzięki archeologom, którzy odkryli tu liczne ślady ludności z czasów neolitu. około 3000 lat p. n. e. a więc w czasach gdy w Egipcie budowano piramidy na tym terenie swe osady zakładała między innymi ludność kultury pucharów lejkowatych i amfor kulistych. W czasie ostatniej wojny położone nad dołami i wąwozami gospodarstwa Lasu Stockiego czysto nawiedzane byty przez różnych ludzi ukrywających się przed okupantem. Na tym terenie kwaterował między innymi Jan Płatek ps. „Kmicic”. Na skraju lasu znajduje się mogiła poświęcona poległym w maju 1945 r. żołnierzom AK i WiN.

Dalej idziemy drogą do wsi Kolonia Zbędowice.– 22 listopada 1942 roku hitlerowscy oprawcy zamordowali tu 88 osób – mieszkańców wsi, w tym kobiety, dzieci i niemowlęta. Była to część prowadzonej na szerszą skalę akcji o charakterze odwetowo-pacyfikacyjnym, która rozpoczęła się w „Krwawą Środę” 18 listopada masowymi aresztowaniami i egzekucjami w całej okolicy – od Włostowic przez Parchatkę, Kazimierz Dolny aż po Regów. W sumie podczas akcji stracono na miejscu, co najmniej 140 osób, a ponad 300 aresztowano i wywieziono. Sprawcami masakry byli żandarmi I Zmotoryzowanego Batalionu Żandarmerii SS oraz 791 Batalionu Ostlegionów rekrutowanego z więzionych w obozach żołnierzy Armii Czerwonej. Dziś we wsi stoi monument upamiętniający te tragiczne wydarzenia, a za nim – nieco w dole – znajduje się cmentarz pomordowanych mieszkańców. Kierujemy się do miejscowości Końskowola. Tu przy ul. Pożowskiej mijamy stary cmentarz żydowski, dziś cmentarz parafialny, a na nim mogiła nieznanych żołnierzy W.P. poległych 17.IX.1945 r. pod Witowicami.

Końskowola – miejscowość pierwotnie nosiła nazwę Witowska Wola, zaś od poł. XV w., gdy właścicielami jej stali się Końscy, występuje również nawa Konińska Wola. Pierwsze wzmianki o Końskowoli można znaleźć w opisach Długosza z roku 1442.

W 1942 r. wywieziono stąd ponad 4 tys. Żydów na zagładę do Sobiboru i Treblinki. W latach 1940-43 istniał tu obóz pracy, w którym przebywało ok. 400 więźniów zatrudnionych przy budowie dróg. 25 VII 1944 r. połączone oddziały AL, AK-BCh opanowały osadę zmuszając znajdujących się tam Niemców do kapitulacji. 40 Hitlerowców wzięto do niewoli.

Z czasów minionej świetności Końskowoli do dziś zachowały się: Kościół parafialny z XVII w. Autorem jego był architekt Tylman z Gameren działający w tym czasie w Puławach oraz ok. 1730 r. architekt Józef Mayer, fundatorką zaś Elżbieta z Sieniawskich Lubomirska. Zachował się również szpitalny kościół pod wezwaniem Św. Anny Samotrzeciej wystawiony przed 1613 r., w stylu renesansu lubelskiego. Po przeciwnej stronie szosy stoi zabytkowa plebania z 1 poł. XVII w należąca do zespołu szpitalnego. Stojący pośrodku rynku ratusz z 1775 r. oraz zespół folwarczny (przy ulicy Pożarskiej).

Po zwiedzeniu Końskowoli kierujemy się nad rzekę Kurówkę - to prawobrzeżny dopływ Wisły, długość 45 km. Obecnie rzeka posiada dwa ujścia, znajdujące się w północnej części Puław w dzielnicy Wólka Profecka oraz sztuczne – przez kanał zrzutowy Zakładów Azotowych.

Dalej kierujemy się do wsi Osiny – we wsi do niedawna można było zobaczyć pozostałości zespołu dworskiego z XVIII w. Niestety zniszczeniu uległy: okazały drewniany spichlerz (przebudowany), kapliczka i resztki parku ze stawami. Dziś z dawnej świetności pozostały tylko stawy. Od wielu lat folwark pełni funkcję doświadczalnego gospodarstwa Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach (IUNG).

Kolejnym punktem jest wieś Bałtów. W czasie okupacji młodzież wiejska skupiała się w szeregach Batalionów Chłopskich, a Jan Pasiak ps. „Wiater”, został komendantem obwodu BCh. Chłopi z Bałtowa udzielali chętnie pomocy zbiegłym z niewoli niemieckiej żołnierzom [...]. Za tę pomoc wieś zapłaciła życiem 33 osób. Stało się to wieczorem 12 lipca 1943 roku około godziny 22. Tej nocy spłonęło 12 zabudowań, zamordowano 33 osoby, w tym 5 całych rodzin. Zginęli: 26-letni Dionizy Bernat, żołnierz BCh, i jego 14-letnia siostra Helena; Antoni Cebula, lat 71, jego córka Maria, lat 21, i syn Stanisław, lat 26; Katarzyna Furtak, lat 52, i jej syn Ignacy, lat 24; Feliksa Furtak, lat 34, i Tomasz Furtak, lat 34; Piotr Góra, lat 79, jego żona Antonina, lat 62, i córka Niewiadomska, lat 40; Katarzyna Góra, lat 64, i dwie jej córki: Maria i Wanda; Jan Koziej, lat 23. Zginęła 4-osobowa rodzina Józefa Kopcia: żona Maria, córka Anna i syn Stanisław. Zginęli Józef i Kazimierz Namiętowie. Wymordowano rodzinę Przepiórków – córeczka miała 2 lata, a synowie: jeden 4, drugi 6 lat. Zginęła cała rodzina Jana Szczerbatki wraz z roczną córeczką Marysią. Zginęli gajowy Rogala i Rosjanin Mikołaj.
Dalej szlak prowadzi do wsi Borysów. Następnym punktem jest pomnik upamiętniający bitwę pod Żyrzynem w 1863 r - znajduje się on przy ruchliwej drodze krajowej nr 17. Warszawa – Lublin – Terespol.

Bitwa pod Żyrzynem – Wydarzenia miały się rozegrać 8 sierpnia 1863 r. Powstańcy styczniowi dokonali zasadzki na transport pieniędzy. Według urzędowych danych w bitwie żyrzyńskiej Rosjanie mieli stracić 84 zabitych, 140 rannych i 108 wziętych do niewoli. W raporcie „Kruka” mówiło się o 181 zabitych, 132 rannych i 150 wziętych do niewoli. Straty powstańcze były wielokrotnie mniejsze i wynosiły 10 zabitych i 50 rannych. W ręce Polaków dostało się również 400 karabinów i dwa zagwożdżone działa. Najważniejszą zdobyczą były pieniądze. Po bitwie przekazano gen. Heydenreichowi sumę 140 tysięcy z 201 przewożonych rubli.

Dalej mijamy miejscowość Żyrzyn – była ona pierwotnie dziedzictwem Zerzyńskich h. Janina, w 1 poł. XVII w. nabyta przez jezuitów krakowskich, a w 1833 r. przez Adama Wessla h. Rogala i w posiadaniu tej rodziny znajdowała się do XX w. Zwiedzamy tu klasycystyczny rotundowy kościół parafialny fundacji Adama Wessla, z 1804 r. wg projektu architekta Piotra Aignera. Za kościołem po lewej stronie warta zobaczenia, kaplica grobowa rodziny Wesslów. Po zwiedzeniu kościoła udajemy się na cmentarz parafialny, na którym są dwie mogiły związane z walkami o niepodległą Polskę: powstańców z 1863 r., oraz poległych w czasie II wojny światowej żołnierzy AK. We wsi znajdował się do niedawna piękny drewniany dwór, nakryty mansardowym, gontowym dachem z 2 poł. XVIII w. Został on przeniesiony w 1973 r. do skansenu w Lublinie

Ostatni punkt na szlaku to wieś Baranów z pierwotnym rynkiem, przy którym zlokalizowany został kościół parafialny. Wystawiony w latach 1764-81 zapewne przez architekta Józefa Gringenberga, jest interesującą budowlą późnobarokową o bogato malowanej elewacji. Ta niewielka osada nad Wieprzem, siedziba gminy, była niegdyś prężnie rozwijającym się miasteczkiem o historii sięgającej XIV wieku, chociaż oficjalna data aktu erekcyjnego to 13 listopad 1544 r. Akt ten nadał miastu Piotr Firlej – starosta kazimierski (na surowym korzeniu) za panowania Zygmunta I.

Podczas II wojny światowej Baranów należał do aktywnych ośrodków działalności partyzanckiej (GL, AL.) w byłym powiecie puławskim. Jesienią 1942 r. powstała tu grupa partyzancka pod dowództwem Władysława Sienkiewicza ps. „Wilk”. Oddział ten w latach następnych dokonał wielu akcji bojowych na transporty wroga, urzędy itp. W lipcu 1944 r. brał udział w wyzwoleniu Baranowa i okolicznych wsi. W osadzie prowadził także działalność oddział AK „Zagon”. Okres wojny zaznaczył się i tu masową eksterminacją ludności żydowskiej. Po wojnie ludność zmalała do 1000 mieszkańców. Szlak Niepodległościowy kończy się na cmentarzu parafialnym gdzie znajduje się mogiła – pomnik poległych w 1863 r. w bitwie pod Żyrzynem powstańców.

4. Szlak Partyzancki - niebieski

Dystans: 77,1 km

Przebieg trasy:

RĄBLÓW (0,0 km), Bartłomiejowice (3,9 km), Łopatki PKP (9,2 km), Buchałowice (13,0 km), Bronice (14,7 km), Płonki (16,3 km), Michałówka (19,9 km), Markuszów (20,9 km), Wola Przybysławska (27,8 km), Amelin (33,4 km), Kozłówka Pałac (42,4 km), Lubartów PKS (52,8 km), Serniki (58,3 km), Wólka Zabłocka (66,1 km), Kaznów (69,5 km), OSTRÓW LUBELSKI PKS (77,1 km).

Miejsca działań partyzanckich na szlaku:

Rąblów - 14 maja 1944 r. Rąblów był miejscem jednej z największych bitew partyzanckich stoczonych do tego czasu w okupowanej Europie. Była to bitwa wynikła z zaplanowanej przez Niemców operacji militarnej o kryptonimie "Maigewitter" - (Burza Majowa), której celem było zlikwidowanie wszelkich oddziałów partyzanckich działających na terenie Lubelszczyzny. W ramach Operacji "Maigewitter" uczestniczyło po stronie niemieckiej : 2000 żołnierzy z doborowych oddziałów Wehrmacht oraz ze zmotoryzowanej piechoty z 5 Dywizji Pancernej SS Wiking dowodzonych całościowo przez SS-Gruppenführera Jakoba Sporrenberga. Jednostki te dokonały okrążenia przybyłych pod Rąblów z Lasów Parczewskich oddziałów - 600 partyzantów Armii Ludowej - dowodzonej przez dowódcę II Obwodu AL ppłk. Mieczysława Moczara "Mietka" i 200 przyłączonych do nich partyzantów radzieckich pod dowództwem kpt. Czepigi. Bitwa między SS wspieranym przez czołgi artylerię i lotnictwo a partyzantami trwała cały dzień. Partyzanci zdołali wyjść z okrążenia i przedostać się do Lasów Parczewskich i Lasów Janowskich. Zginęło lub zostało rannych ok. 300 hitlerowców, poległo 40 partyzantów polskich i 26 radzieckich.

Łopatki - w kwietniu 45 r. - kilku akowców z Pragi, zbiegłych z aresztu UB ukrywało się we wsi. Przewodził im Tadeusz Orłowski "Szatan". Tam powstawał niewielki oddział partyzancki do którego dołączyła grupa miejscowej ludności.

Buchałowice – 16 maja 1945 r. odbyła się tu przegrana przez akowców walka oddziałów „Szatana” z pepeerowcami, w wyniku której zginął jeden z dowódców Tadusz Frydrych "Kłos".

Markuszów – pomnik partyzantów poległych podczas II wojny światowej – żołnierzy AK, BCh i GL.

Kozłówka - W okresie od 1 sierpnia 1940 roku do początku września 1941 ukrywający się przed Niemcami ksiądz Stefan Wyszyński przebywał w majątku kozłowieckim na zaproszenie Aleksandra i Jadwigi Zamoyskich jako kapelan sióstr franciszkanek z Zakładu dla Ociemniałych w Laskach, które wraz z grupą podopiecznych także znalazły tutaj schronienie. Wykłady księdza Wyszyńskiego dla sióstr oraz dyskusje, w których brali udział także inni ukrywający się u Zamoyskich goście, nazywane były "Akademią Kozłowiecką". Spełniając także posługę duszpasterską, ksiądz Stefan Wyszyński odprawiał Msze św. i nabożeństwa w Kozłówce oraz w innych pobliskich miejscowościach. Był również zaangażowany w tajne nauczanie.

Lubartów - W Lubartowie, wyzwolonym przez 27 Wołyńską Dywizję Piechoty AK miało miejsce dziwne zdarzenie. Do zajętego przez Akowców miasta wszedł ze swoim sztabem płk Grzegorz Korczyński z komunistycznej Armii Ludowej (w PRL-u Korczyński został generałem LWP, a w 1970 r. brał udział w pacyfikacji robotniczych protestów na Wybrzeżu). Nakazał on oficerom Armii Krajowej natychmiastowe opuszczenie Lubartowa. Dowodzący 27 Dywizją Wołyńską odpowiedział, że zna swe zadania, które nakazują mu bić uciekających Niemców. Wtedy oburzony Korczyński krzyknął, że "inaczej z nim się rozprawi". Dwa dni później oddziały dywizji zostały otoczone przez wojska sowieckie i rozbrojone. Do łagrów trafili płk Franciszek Studziński, płk Stefan Czerwiński, gen. Ludwik Bitter, mjr Władysław Kaufman ... Za nimi do Związku Sowieckiego wywieziono ponad 50 tyś. żołnierzy Armii Krajowej.

Serniki - Zasadzka w lesie sernickim bywała przedstawiana przez propagandę jako dokonana przez "bandytów" z WiN masakra niewinnych młodzianków wracających z pierwszomajowego pochodu, z Lubartowa. Przebieg tej akcji do dziś nie został całkowicie wyjaśniony. UB schwytała w okolicy zupełnie przypadkowych ludzi, z których torturami wymusiła zeznania, iż zasadzkę przygotowywał "Uskok" Kpt. Zdzisław Broński (dowódca AK Lubartów i następca mjr. Hieronima Dekutowskiego "Zapory"), a żołnierzy rozprowadzał jego zastępca "Babinicz" (Zygmunt Libera). W rzeczywistości żaden z tych dwóch dowódców o planowanej akcji nie wiedział. To ppor. cz. w. - Stanisław Kuchcewicz "Wiktor" - postanowił ukarać chłostą szczególnie zasłużonych aktywistów ORMO i ZWM; zasadzkę przygotował na drodze, którą mieli powracać z obchodów "święta pracy" z Lubartowa. Prawdopodobnie jednak któryś z nadchodzących ormowców zauważył jakiś podejrzany ruch w lesie koło drogi i po prostu ze strachu wystrzelił. Rozpoczęła się bezładna strzelanina, w wyniku której padło 7 ormowców (niektórzy z nich byli jednocześnie w ZWM). Według innej wersji w wyniku strzelaniny zabitych zostało dwóch ORMO-wców - pozostali próbowali ucieczki, lecz zostali schwytani. Partyzanci wyselekcjonowali pięciu najbardziej gorliwych kolaborantów i wykonali na nich wyroki śmierci, spośród pozostałych - kilku poddano chłoście, kilku innym udzielono ostrzeżeń. Nie była to więc żadna "masakra", a wyrok sądu polowego.

Kaznów - Tragiczny epizod wojenny rozegrał się w Kaznowie 3 marca 1944 r. W potyczce z Niemcami zginęli partyzanci: Jan Sławiński pseudonim "Tyfus", Bolesław Kwiatek "Lech" i Józef Ozon "Kubuś". Zginęła również Stanisława Fiutka z synem Marianem, w której domu często odbywały się konspiracyjne spotkania.

Ostrów Lubelski - W latach okupacji hitlerowskiej Ostrów i okolice określane były mianem Rzeczypospolitej Partyzanckiej. Ożywioną działalność prowadziły wszystkie ugrupowania partyzanckie, które współpracowały ze sobą. To odosobnienie miasteczka położonego jak wysepka (w języku starosłowiańskim "ostrów" znaczy "wyspa") wśród bagien i lasów stało się atutem dla Ostrowa. Partyzanci z GL, AL, i BCh obrali sobie okoliczne wsie (Jamy, Bójki, Rudka, Jedlanka, Babianka i inne) za swoje siedziby i bazy wypadowe. Za aktywny udział mieszkańców miasteczko zostało odznaczone Krzyżem Grunwaldzkim III klasy.

5. Szlak im. Wincentego Pola - zielony

Dystans: 18,2 km

Przebieg trasy:

JANOWIEC PKS - ruiny zamku Janowiec - Nasiłów - Góra Puławska - PUŁAWY – Pałac.

Krótka charakterystyka:

Szlak ma swój początek w janowieckim rynku, po schodach wiedzie na wzgórze zamkowe. Dalej szlak biegnie wzdłuż krawędzi skarpy wiślanej, porośniętej unikalna roślinnością kserotermiczna, z której roztaczają się wspaniałe widoki na Małopolski Przełom Wisły i położony na przeciwległym brzegu - Kazimierz Dolny. Dostrzeżemy także rezerwat faunistyczny "Krowia Wyspa", rezerwat krajobrazowo-geologiczny "Skarpa Dobrska" oraz rozmieszczoną w wąwozie na lewo od wiatraka wieś Mięćmierz. Docierając do miejscowości Nasiłów, droga wcina się w węglanowe podłoże zbiegające po zboczu wąwozu uchodzącego do doliny Wisły. Na północny wschód od wąwozu znajduje się tarasowane wyrobisko nieczynnego kamieniołomu w Nasiłowie. Z Nasiłowa do Bochotnicy kursuje prom Serokomla, którym można się przeprawić na drugi brzeg Wisły. Aż do Góry Puławskiej szlak wiedzie wzdłuż Wisły. Po drodze mijamy rezerwat Łęg na Kępie w Puławach - chroni on pozostałości typowego niegdyś w tym rejonie lasu łęgowego. Występują tutaj liczne gatunki obce tj.: dąb błotny, topole włoska i kanadyjska czy sosna wejmutka. Wisłę przekraczamy starym mostem w Puławach. Szlak ma swój koniec pod pałacem Lubomirskich.

6. Szlak Lessowych Wąwozów - czarny

Dystans: 12,6 km

Przebieg trasy:

Puławy Pałac (0,0), Maćkowy Dół (5,0), Dębniak (10,8), PARCHATKA PKS (12,6).

Krótka charakterystyka:

Szlak ten zaczyna się przy wejściu do osady pałacowej na ul. Czartoryskich (przy fosie) i dalej biegnie ulicami: Głęboką, Skowieszynską do Ceglanej (ok. 1,6 km). Dalsza trasa wiedzie przez sosnowy zagajnik następnie skręcamy w prawo w piękny wąwóz, którym schodzimy do Piasecznicy, która w lewo wiedzie do Skowieszyna a w prawo na Włostowie. My skręcamy w prawo do Włostowie. Po kilkunastu metrach skręcamy mijając w oddali przydrożny krzyż "W tym rejonie w dniu 12 lutego 1656 r. Stefan Czarniecki stoczył bitwę z wojskami szwedzkimi Karola Gustawa, które nacierały od strony Parchatki. Pomimo zwycięskiej walki, Szwedów nie udało się powstrzymać. Włostowie zostały wówczas spalone. Po raz drugi Szwedzi zniszczyli wieś pół wieku później w czasie wojny północnej. Następnie wchodzimy w przepiekaną głębocznicę, której droga wije się ku górze stromym podejściem. Po wyjściu na wierzchowinę po prawej stronie naszej trasy mijamy kapliczkę wzniesiona dla uczczenia pontyfikatu Jana Pawła II przez Prezesa Oddziału Puławskiego PTTK Jerzego Jabłonkę. Idziemy wierzchowiną Płaskowyżu Nałęczowskiego aż do skraju lasu tu wchodzimy w prawo w wąwóz do Olszowego Dołu, na końcu którego skręcamy w lewo gdzie napotykamy na znaki szlaku niebieskiego Nadwiślańskiego. Idąc w lewo można dojść do wyciągu narciarskiego. My zaś wchodzimy w wąwóz, którym dochodzimy do Góry Pod Winnicą Parchatka (188,7 m n.p.m.). Po wyjściu na wierzchowinę schodzimy w dół by za chwile skręcić w lewo i wspiąć się na kolejna górę. Po prawej stronie drogi mijamy przydrożny krzyż; jesteśmy na wysokości ok. 202,7 m n.p.m. Polna droga doprowadza nas na skraj lasu skąd widać zabudowania Kolonii Zbedowice. Warto pójść w lewo za znakami szlaku niebieskiego by dojść do pomnika i cmentarza ofiar Krwawej środy. 22 listopada 1942 roku we wsi Kolonia Zbedowice hitlerowscy oprawcy zamordowali 88 osób mieszkańców wsi, w tym kobiety, dzieci i niemowlęta. Była to cześć prowadzonej na szersza skale akcji o charakterze odwetowo-pacyfikacyjnym, która rozpoczęła się w Krwawą Środę18 listopada masowymi aresztowaniami i egzekucjami w całej okolicy od Włostowic przez Parchatkę, Kazimierz Dolny aż po Rogów. W sumie podczas akcji stracono na miejscu, co najmniej 140 osób, a ponad 300 aresztowano i wywieziono. Sprawcami masakry byli żandarmi I Zmotoryzowanego Batalionu żandarmerii SS oraz 791 Batalionu Ostlegionów rekrutowanego z więzionych w obozach żołnierzy Armii Czerwonej. Dziś we wsi stoi monument upamiętniający te tragiczne wydarzenia, a za nim nieco w dole znajduje się cmentarz pomordowanych mieszkańców. Szlak po dojściu do drogi żwirowej skręca w prawo i doprowadza do skrzyżowania dróg, które wiodą razem ze znakami szlaku niebieskiego do Zbędowic. Na skrzyżowaniu skręcamy w prawo do Parchatki, ale po przejściu kilku metrów schodzimy z asfaltowej drogi w prawo pod górę. Dochodzimy do zabudowań gdzie znajduje się gospodarstwo agroturystyczne. Droga wije się polami i dochodzimy po krótkim podejściu do wzniesienia, na którym wzniesiono na nowo trzy krzyże, które znajdowały się tu za czasów Czartoryskich. Zachwycona pięknem miejsca księżna Izabela Czartoryska, zbudowała przedłużenie puławskiego parku poprzez urządzenie wzdłuż lessowych wąwozów tras spacerowych i punktów widokowych. Z góry schodzimy w dół zarośniętym wąwozem. Wąwóz skręca w prawo i wychodzimy miedzy zabudowaniami na drogę Puławy - Lublin nr 824. Idąc 20m. w prawo dojdziemy do przystanku PKS i MZK tu znajduje się końcowy znak szlaku lessowych wąwozów.

7. Szlak Janowiec – Mniszew - niebieski

Dystans: 114,2 km

Przebieg trasy:

0,0 Janowiec nad Wisłą, rynek - 0,5 Janowiec nad Wisłą, zamek - 1,9 Oblasy - 12,5 Szosa Radom – Lublin - 15,3 Leokadiów - 18,9 Zwola - 23,4 Czarnolas - 29,0 Grudek Stary, kościół - 35,2 Garbatka-Letnisko - 37,7 Molendy, rez. Krupiec - 38,6 Pomnik AK i BCh - 42,6 Szosa Kozienice – Zwoleń - 44,8 Cmentarz z I wojny światowej - 47,5 Ośrodek Leśniczówka - 51,4 Szosa Kozienice – Radom - 57,1 Kozienice, ul. Kochanowskiego - 58,7 Kozienice, ul. Warszawska - 66,5 Szosa Brzóza – Kozienice - 75,6 Wola Chodkowska - 76,4 Chodków , rzeka Radomka - 82,2 Studzianki Pancerne, pomnik - 83,0 Studzianki Pancerne, kościół - 88,1 Łękawica, kościół - 90,0 Rez. Olszyny - 93,4 Wilczowola - 97,7 Magnuszew - 100,1 Latków - 111,0 rzeka Wisła wał - 113,9 Mniszew , skansen - 114,2 Mniszew I, PKS

Krótka charakterystyka:

Trasa bardzo malownicza i urozmaicona - pierwsza jej część przebiega od Janowca przez lasy Polesia Wojszyńskiego, druga wiedzie polami w okolicach Czarnolasu i Garbatki, trzecia prowadzi poprzez Puszczę Kozienicką oraz Stromiecką, a ostatni odcinek pozwala poznać dolinę Wisły. Na trasie spotykamy prawdziwy przegląd środowisk przyrodniczych: przełom Wisły w rejonie Janowca (rezerwat stepowy "Janowiec"), bagienne oraz leśne zbiorowiska Puszczy Kozienickiej i Stromieckiej (rezerwat leśny "Olszyny") a także rolniczy krajobraz doliny Wisły. Poza atrakcjami przyrodniczymi na trasie spotykamy liczne, interesujące zabytki architektury: w Janowcu, Gródku, Kozienicach, Trzebieniu i Magnuszewie.

Nałęczów noclegi, Nałęczów kwatery

SZLAKI TURYSTYCZNE Szlaki piesze