SZLAKI TURYSTYCZNE Ścieżki dydaktyczne, szlaki spacerowe

1. Szlak spacerowy Kazimierz Dolny - zielony

Dystans: 6,0 km

Przebieg trasy:

KAZIMIERZ DOLNY- Rynek (0 km), droga między cmentarzami (1 km), ul. Albrechtówka (2 km), Ośrodek Wypoczynkowy MSW (3 km), Dolina Wisły – kamieniołom (4 km), Dom Wycieczkowy PTTK „Spichlerz” (5km), KAZIMIERZ DOLNY - Rynek (6 km).

Krótka charakterystyka:

Szlak z centrum wiedzie poprzez atrakcyjne przyrodniczo i kulturowo tereny podkazimierskie. Daje możliwość zaobserwowania zabytkowych obiektów architektury, prowadzi do zadumy drogą między cmentarzami, obserwacji krain geograficznych z punktu widokowego i skorzystania z atrakcji turystycznej jaką jest rejs po Wiśle.

Ciekawe miejsca na szlaku:

Klasztor oo Reformatów położony jest na wzgórzu nazywanym dawniej Plebanią Górą. Warto wspomnieć, że z tym też miejscem kojarzona jest Wietrzna Góra – miejscowość stanowiąca prapoczątek Kazimierza. Fundatorami byli w 1591 r. Mikołaj Przybyła, jego ojciec Bartłomiej i szwagier Albert Bugnerowic. W roku 1627 nastąpiła introdukcja reformatów, którzy przystąpili do budowy klasztoru i rozbudowy kościoła. Klasztor powstawał etapami w latach 1639-1668. W latach 1762-66 nastąpiła przebudowa kościoła.

Po upadku powstania styczniowego, w 1867 roku Kazimierz traci prawa miejskie oraz następuje kasata klasztoru. Dopiero w 1928 r. reformaci powrócili do kazimierskiego klasztoru. Druga wojna światowa to kolejny dramatyczny okres w historii miasta i klasztoru. W 1942 roku zakonnicy musieli opuścić klasztor, w którym Niemcy urządzili katownię.

Cmentarz parafialny w Kazimierzu Dolnym znajduje się tuż za Klasztorem Reformatów, pod Wietrzną Górą. W 1798 roku dokonano wyboru tego miejsca, jednak na realizację projektu mieszkańcom Kazimierza przyszło czekać jeszcze 70 lat. Miejsce to jest szczególnie piękne, idealnie komponuje się z kazimierskim krajobrazem. 28 października 1924 roku został poświęcony kolejny teren na miejsce wiecznego spoczynku. Znajduje się on tuż za starym cmentarzem, oddzielony początkowo głębokim wąwozem, połączony później murowanym kamiennym mostem arkadowym. Na tym cmentarzu spoczywają ważne dla Miasteczka osobistości: Tadeusz Feliks Tyszkiewicz, ksiądz Andrzej Kamiński, Michał Krzesiński, rodzina Berensów - twórców słynnego „Hotelu Polskiego” – późniejszej „Esterki”, Antoni Michalak, Maria Kuńcewiczowa, Cezary Sarzyński czy Józef Miłosz.

Albrechtówka punkt widokowy - z wapiennego stoku roztacza się urzekająca panorama na letniskową wieś Męćmierz z dominującym w jej krajobrazie wiatrakiem, Małopolski Przełom Wisły i Równinę Radomską na przeciwległym brzegu „królowej polskich rzek”:

- Małopolski Przełom Wisły - właśnie tutaj, od Janowca aż do Parchatki przełom Wisły nabiera niemal cech kanionu. Zbocza doliny są strome i wysokie, a dno jest wąskie, szerokości zaledwie około 1 km.

- Męćmierz - żywy skansen - W suchej dolince leży letniskowa wieś, stary przysiółek flisacki. Męćmierz można nazwać „żywym skansenem”, gdyż wiele wiekowych chłopskich chałup zostało tutaj przeniesionych z innych miejsc, gdzie groziło im unicestwienie. A stało się to za przyczyną nowych właścicieli posesji - artystów, inteligencji głównie z Warszawy i Lublina, którym dzisiaj stare domostwa służą jako domy letniskowe i miejsce swoistego azylu.

- Rezerwat przyrody „Krowia Wyspa” –wyspa położona na południo-zachód od Męćmierza - częściowy rezerwat faunistyczny, utworzony w 1991 roku. Celem objęcia ochroną rezerwatową wyspy jest zachowanie stanowisk lęgowych wielu gatunków ptaków. Na wyspie gnieżdżą się między innymi: ostrygojad, sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, czajka, mewa białogłowa, mewa czarnogłowa, mewa pospolita, rybitwa zwyczajna, rybitwa białoczelna.

- Janowiec - na zachodniej stronie Wisły rozciąga się Równina Radomska o monotonnym krajobrazie będąca subregionem Niziny Mazowieckiej. Na stromej krawędzi zwracają naszą uwagę ruiny potężnej rezydencji magnackiej, która przed wiekami należała do Firlejów, następnie Dulskich, Tarłów i Lubomirskich. To zamek w Janowcu.

Kamieniołom miejski - odsłaniają się tu krzemionkowo-węglanowe skały wieku kredowego zwane opokami kazimierskimi. Zbudowane są one ze szczątków organizmów, jakie żyły w morzu kredowym, zalewającym obszar Polski około 70 milionów lat temu.

Spichlerz Kobiałki - przy ulicy Krakowskiej frontową ścianą zwrócony jest ku Wiśle. Stał w grupie około czterech spichlerzy u tzw. Przewozu janowieckiego. Dwukomorowy i dwupiętrowy. Wybudowany w roku 1636 reprezentuje typ spichlerza z 1 połowy XVII wieku, manierystycznego, z loggią jednopiętrową zajmującą całą szerokość elewacji i pełniącą funkcję komunikacji i transportu zboża na pierwsze piętro. Dalej transport odbywał się schodami wewnętrznymi, drewnianymi. Spichlerz pozostawał w ruinie, bez dachu i stropów, od ok. połowy XIX w. W latach 1949-51 odbudowany i adaptowany wg projektu K.Sicińskiego na schronisko turystyczne PTTK. Spalony w r. 1972, ponownie odbudowany na ten sam cel w latach 1975-76 wg projektu arch. B.Kulawczuka. Antoni Kobiałko (ur.1825; zm.1863) był właścicielem SPICHLERZA. Zginął walcząc w powstaniu styczniowym w 1863r. Konsekwencją tego było wywłaszczenie i konfiskata SPICHLERZA przez rządzącego wówczas cara.

Przystań rzeczna – tu obserwować można, lub skorzystać z rejsu Flotą Kazimierską złożoną z tradycyjnych „batów” i nowoczesnych statków turystycznych

2. Szlak spacerowy Kazimierz Dolny - żółty

Dystans: 5,7 km

Krótka charakterystyka:

Szlak żółty ukazuje miejsca pamięci – nekropolie żydowską i radziecką, obiekty upamiętniające ludzi związanych z Kazimierzem – hrabiego Juliusza Małachowskiego oraz Jerzego i Marię Kuncewiczów. Wszystko to wkomponowane w różnorodność przyrody – wyniesienia, wąwozy i dolinę rzeczną.

Ciekawe miejsca na szlaku:

Potok Grodarz jest prawym dopływem Wisły. Potok zasilany jest przez źródła bijące na Dołach - około 3 km na wschód. Część zlewni Grodarza stanowią obszary lessowe urzeźbione gęstą plątaniną wąwozów. Po nawalnych opadach wody spływają całą szerokością koryta, a niekiedy zdarza się, że nie mieszczą się w nim, mimo wysokiego murku. Potok posiada wówczas mętno-żółte zabarwienie.

Łysa Góra z widokiem na Chałajowy Dół i wąwóz Czerniawy, na zboczu którego znajduje się cmentarz żydowski - Nowy kirkut znajduje się przy ulicy Czerniawy, na wzgórzu po lewej stronie. Powstał on w połowie XIX stulecia, jednak w czasach okupacji hitlerowskiej uległ dewastacji, a macewami hitlerowcy wybrukowali dziedziniec klasztorny – siedzibę gestapo. W latach 1940 – 1944 ten cmentarz był miejscem straceń. W 1984 roku kirkut na Czerniawach został odtworzony. Z całego Miasteczka ściągano macewy, czasem tylko ich szczątki, z których inżynier Tadeusz Augustynek utworzył pomnik - Ścianę Płaczu.

Cmentarz Żołnierzy Armii Czerwonej znajduje się przy drodze do Opola Lubelskiego. To tu spoczywają ciała 8537 żołnierzy radzieckich poległych w 1944 roku podczas walk na Lubelszczyźnie. Ciała żołnierzy sprowadzono w latach 1950 – 1953 do Kazimierza z różnych, odległych miejsc: Kozienic, Puław, Łukowa, Lubartowa, Lublina, Kraśnika i Poniatowej. Cmentarz ten zaprojektowali inżynier Iwona Dworakowska i inżynier Kazimierz Kotowski. Projekt wykonano w Centralnym Biurze Studiów i Projektów Budownictwa Komunalnego w Warszawie, ukończono go 24 listopada 1951 roku. Został wkomponowany w krajobraz, tworząc „park – cmentarz”. Część grzebalną zaprojektowano na powierzchni 0,7 ha, pozostały teren to kompozycja zieleni: drzew, krzewów, którą opracował inżynier W. Chojnacki, oraz przecinające się dróżki. Centralnym miejscem na cmentarzu jest „głaz – pomnik”. Kazimierski cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej jest jednym z najpiękniej położonych i zaprojektowanych cmentarzy wojennych z czasów II wojny światowej w całej Polsce.

Pomnik hrabiego Juliusza Małachowskiego - Podczas powstania listopadowego, 18 kwietnia 1831 roku doszło pod Kazimierzem do bitwy między wojskami polskimi dowodzonymi przez generała Juliana Sierawskiego, a rosyjskim korpusem generała Kreutza. Dzień wcześniej Polacy, po starciu pod Wronowem, niedaleko Bełżyc, wycofali się do Kazimierza z zamiarem przeprawienia się na lewy brzeg Wisły. Wokół miasta rozmieszczone zostały doborowe oddziały, które miały za zadanie ubezpieczać przeprawiające się przez rzekę wojsko polskie. Po południu 18 kwietnia, od strony Opola nadeszły w dużej sile wojska generała Kreutza rozpoczynając natarcie na linię wzgórz rozciągających się na południe od Kazimierza. Kiedy polskiej piechocie zabrakło amunicji młody, 29-letni podpułkownik Małachowski z kosą w ręku poprowadził swój batalion strzelców celnych do walki wręcz. Kiedy już wychodził z wąwozu dosięgły go rosyjskie kule i padł w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się płyta. Hrabia Juliusz Małachowski, żołnierz-ochotnik powstania listopadowego pochowany został w grobowcu rodzinnym w Końskich (woj. kieleckie). Niektórzy miejsce śmierci bohaterskiego podpułkownika widzieli na Górze Trzech Krzyży.

3. Szlak spacerowy Kazimierz Dolny - czerwony

Dystans: 4,0 km

Przebieg trasy:

KAZIMIERZ DOLNY (0,0 km), ul. Góry – stacja przekaźnikowa ( 1,8 km), Norowym Dołem do ul. Puławskiej (3,0 km), KAZIMIERZ DOLNY Rynek (4,0 km).

Krótka charakterystyka:

Szlak prezentuje najwspanialsze zabytki architektury Kazimierza Dolnego, zarówno sakralne jak i świeckie. Powszechnie znany układ urbanistyczny Kazimierza z rynkiem, zamkiem i kamienicami przepięknie wplata się w przyrodnicze bogactwo Kazimierskiego Parku Krajobrazowego i charakterystyczne dlań wąwozy.

Ciekawe miejsca na szlaku:

Kościół farny - Pierwsze wzmianki dotyczące parafii odnajdujemy w Aktach Kamery Apostolskiej z lat 1325-1328. Kościół był wówczas znacznie mniejszy, wykonany z kamienia wapiennego. Na przełomie XIV i XV wieku powiększono nawę, a od zachodu dobudowano wieżę. W 1561 roku ogromny pożar miasta zniszczył gotycką Farę. Następne 25 lat pozostawała ona w ruinie. Prawdopodobnie przyczynili się do tego Firlejowie, wyznawcy protestantyzmu, w których rękach znajdowało się starostwo kazimierskie. Odbudowę w duchu renesansu rozpoczął w 1586 roku proboszcz ks. Mateusz Bech. Główne zmiany konstrukcyjne polegały na podwyższeniu ścian i zmniejszeniu dachu oraz przykryciu wnętrza sklepieniem kolebkowym z lunetami. Przebudowano chór. Ściany wewnątrz budynku otrzymały podziały z pilastrów i architrawów, skarpy za pomocą nastawek ucharakteryzowano na pilastry, dawne szczyty gotyckie zamieniono na renesansowe. Położono posadzkę z marmuru czarnego, niebieskawego i różowego. Kościół otynkowano naśladując okładzinę kamienną. Do odbudowy prezbiterium zatrudniono znanego, osiadłego w Polsce Włocha Jakuba Balina. Prace zakończono w 1613 roku.

Zamek - Zamek kazimierski ma dzieje większości polskich zamków. Wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego wraz z upływem czasu podupadł. W epoce późnego renesansu został odbudowany już bardziej jako pałac a nie budowla obronna. Zniszczono go ponownie w okresie wojen ze Szwedami. Początkowo naprawiany, został wkrótce pozostawiony własnemu losowi i powoli zamienił się w romantyczną ruinę.

Baszta - Na szczycie wzgórza zamkowego wznosi się okrągła wieża z przełomu XIII i XIV wieku. Baszta jako tzw. górny zamek pełniła funkcje obronne zanim wybudowano zamek. Niektórzy badacze twierdzą, iż była ona również siedzibą straży celnej, a w nocy służyła jako latarnia rzeczna. W każdym bądź razie, z jej szczytu rozciąga się piękny widok na Kazimierz i dolinę Wisły.

Norowy Dół - Nazwa wąwozu pochodzi od rodziny Norów lub Nurów, która posiadała te tereny w latach 30-tych XVIIw. Dno wąwozu, przy wejściu wyłożone jest żelbetowymi płytami, kostką granitową. Jest to pozostałość po drodze, która budowana w latach 80-tych miała przebiegać dnem wąwozu. Katastrofalna w skutkach ulewa z czerwca 1981 r. zmieniła dno wąwozu w rwącą rzekę i doszczętnie zniszczyła drogę, która już nigdy nie została odbudowana. Dno wąwozu jest tutaj dość szerokie, przyjmuje formę parowu.

Muzeum Przyrodnicze znajduje się w XVI wiecznym spichlerzu należącym niegdyś do Mikołaja Przybyły. Ten magazyn zbożowy jak i inne zgromadzone na przedmieściach Kazimierza są pamiątką po latach świetności miasteczka, które zajmowało się handlem zbożem. Od pocz. XVI w. aż do "potopu szwedzkiego" miasteczko rozkwitało i wzbogaciło się dzięki spławianiu Wisłą zboża do Gdańska. Wewnątrz muzeum możemy zapoznać się z architekturą spichrza, poznać florę i fauną Kazimierskiego Parku Krajobrazowego oraz jego osobliwości a także zaznajomić się z najdawniejszą, sięgającą 65 milionów lat wstecz historią tego terenu, kiedy ziemie te zalane były przez morze kredowe, możemy poznać też jego mieszkańców.

4. Szlak spacerowy po Wrzelowieckim Parku Krajobrazowym - zielony

Dystans: 9,8 km

Przebieg trasy:

Kluczkowice (ośrodek wczasowy) - 2,4 km - Zgoda - 3,1 km - Wólka Kolczyńska - 3,2 km - Góry Kluczkowickie - 1,1 km - Kluczkowice (ośrodek wczasowy)

Krótka charakterystyka: Szlak spacerowy przebiega przez teren Wrzelowieckiego Parku Krajobrazowego. Na trasie występują bardzo malownicze wąwozy, nie ustępujące pięknem wąwozom w okolicach Kazimierza Dolnego. Na leśnych odcinkach szlaku można spotkać rzadkie chronione gatunki roślin.

5. Ścieżka do Męćmierza

Dystans: 7,5 km

Przebieg trasy:

Kazimierz Dolny – rynek – Wąwóz Małachowskiego – ul. Czerniawy – ul. Słoneczna – Męćmierz – Albrechtówka – kamieniołom – ul. Krakowska - rynek

Krótka charakterystyka ścieżki:

Na ścieżce poznamy krajobrazy, aż czterech subregionów: Płaskowyżu Nałęczowskiego, Równiny Bełżyckiej, Małopolskiego Przełomu Wisły i Równiny Radomskiej, a także less i wąwozy lessowe, zagadnienia związane z Wisłą, skały wieku kredowego odsłaniające się w kamieniołomie, rezerwat faunistyczny „Krowia Wyspa”. Nie brakuje również zagadnień historyczno-kulturowych. Podczas spaceru obserwuje się dom Marii i Jerzego Kuncewiczów oraz ruiny zamku w Janowcu, poznje wydarzenia z okresu powstania listopadowego, wioskę Męćmierz - żywy skansen i ślady świetności „Małego Gdańska".

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Kamienice Przybyłów - Kamienice powstały w XVII wieku. Ich właścicielami byli bracia Mikołaj i Krzysztof Przybyłowie, którzy przyozdobili je wizerunkami swoich świętych patronów (stąd nazwy). Obie mają identyczny układ fasad: przyziemie z podcieniem o trzech arkadach i piętro z trzema oknami. Fasady przyozdobiono płaskorzeźbami postaci ludzkich i zwierzęcych a także ornamentami roślinnymi. Tutaj mieszają się chrześcijaństwo i mitologia, średniowieczne fantazje i renesansowe groteski. Jednym słowem cała epopeja wykuta w wapniaku i wymodelowana w zaprawie tynkowej. Dach budynków zamaskowano wysokimi attykami. Składają się one z dwóch kondygnacji oddzielonych od siebie potężnym gzymsem. Prawdopodobnie ich duże rozmiary miały sprawiać wrażanie, że domy są wyższe niż w rzeczywistości.

Wąwóz Małachowskiego - Wąwóz jest formą erozyjną o stromych, niekiedy pionowych zboczach i wąskim dnie. Przekrój poprzeczny wąwozu posiada kształt litery V. W dnie wąwozu panuje swoisty chłodny mikroklimat, co szczególnie odczuć można latem, gdy po zejściu z nagrzanej promieniami słońca wierzchowiny.

Kuncewiczówka - Dom Kuncewiczów wystawiony został przed drugą wojną światową, w 1936 roku, według projektu Karola Sicińskiego, architekta związanego z Kazimierzem Dolnym. Willa zbudowana z drewna i pokryta drewnianym gontem ma białą podmurówkę, wykonaną z miejscowego kamienia. Maria Kuncewiczowa życzyła sobie, aby po jej śmierci dom służył celom społecznym. Od 1989 roku, dzięki działalności Fundacji Kuncewiczów, willa jest miejscem spotkań pisarzy, poetów, aktorów, malarzy, polityków. W domowej atmosferze odbywają się tutaj wernisaże, koncerty muzyczne i wieczorki poetyckie.
Pomnik hrabiego Juliusza Małachowskiego - Podczas powstania listopadowego, 18 kwietnia 1831 roku doszło pod Kazimierzem do bitwy między wojskami polskimi dowodzonymi przez generała Juliana Sierawskiego, a rosyjskim korpusem generała Kreutza. Dzień wcześniej Polacy, po starciu pod Wronowem, niedaleko Bełżyc, wycofali się do Kazimierza z zamiarem przeprawienia się na lewy brzeg Wisły. Wokół miasta rozmieszczone zostały doborowe oddziały, które miały za zadanie ubezpieczać przeprawiające się przez rzekę wojsko polskie. Po południu 18 kwietnia, od strony Opola nadeszły w dużej sile wojska generała Kreutza rozpoczynając natarcie na linię wzgórz rozciągających się na południe od Kazimierza. Kiedy polskiej piechocie zabrakło amunicji młody, 29-letni podpułkownik Małachowski z kosą w ręku poprowadził swój batalion strzelców celnych do walki wręcz. Kiedy już wychodził z wąwozu dosięgły go rosyjskie kule i padł w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się płyta. Hrabia Juliusz Małachowski, żołnierz-ochotnik powstania listopadowego pochowany został w grobowcu rodzinnym w Końskich (woj. kieleckie). Niektórzy miejsce śmierci bohaterskiego podpułkownika widzieli na Górze Trzech Krzyży.

Małopolski Przełom Wisły - właśnie tutaj, od Janowca aż do Parchatki przełom Wisły nabiera niemal cech kanionu. Zbocza doliny są strome i wysokie, a dno jest wąskie, szerokości zaledwie około 1 km.

Męćmierz - żywy skansen - W suchej dolince leży letniskowa wieś, stary przysiółek flisacki. Męćmierz można nazwać „żywym skansenem”, gdyż wiele wiekowych chłopskich chałup zostało tutaj przeniesionych z innych miejsc, gdzie groziło im unicestwienie. A stało się to za przyczyną nowych właścicieli posesji - artystów, inteligencji głównie z Warszawy i Lublina, którym dzisiaj stare domostwa służą jako domy letniskowe i miejsce swoistego azylu.

Rezerwat przyrody „Krowia Wyspa” –wyspa położona na południo-zachód od Męćmierza - częściowy rezerwat faunistyczny, utworzony w 1991 roku. Celem objęcia ochroną rezerwatową wyspy jest zachowanie stanowisk lęgowych wielu gatunków ptaków. Na wyspie gnieżdżą się między innymi: ostrygojad, sieweczka obrożna, sieweczka rzeczna, czajka, mewa białogłowa, mewa czarnogłowa, mewa pospolita, rybitwa zwyczajna, rybitwa białoczelna.

Janowiec - na zachodniej stronie Wisły rozciąga się Równina Radomska o monotonnym krajobrazie będąca subregionem Niziny Mazowieckiej. Na stromej krawędzi zwracają naszą uwagę ruiny potężnej rezydencji magnackiej, która przed wiekami należała do Firlejów, następnie Dulskich, Tarłów i Lubomirskich. To zamek w Janowcu.

6. Ścieżka Korzeniowy i Norowy Dół

Dystans: 6,5 km

Przebieg trasy:

Kazimierz Dolny rynek – ul. Lubelska – ul. Szkolna – Doły – Korzeniowy Dół – Norowy Dół – ul. Puławska - Kazimierz Dolny rynek

Krótka charakterystyka ścieżki:

Na ścieżce poznaje się dolinę Grodarza, jedną z najpiękniejszych głębocznic o baśniowej scenerii - Korzeniowy Dół, formy sufozyjne, roślinność grądu, efekty nieprzemyślanych inwestycji drogowych i procesów erozji. Można zobaczyć także miejsce, gdzie przed wiekami znajdował się port rzeczny oraz stare spichlerze zbożowe. Na trasie znajduje się także zabytkowy obiekt kultury - Muzeum Przyrodnicze.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

dolina Grodarza - potok ten jest prawym dopływem Wisły. Potok zasilany jest przez źródła bijące na Dołach - około 3 km na wschód. Część zlewni Grodarza stanowią obszary lessowe urzeźbione gęstą plątaniną wąwozów. Po nawalnych opadach wody spływają całą szerokością koryta, a niekiedy zdarza się, że nie mieszczą się w nim, mimo wysokiego murku. Potok posiada wówczas mętno-żółte zabarwienie.

budynek dawnej synagogi (bożnicy), zniszczony podczas II wojny i odbudowany według projektu Karola Sicińskiego na początku lat 50-tych. Dzisiaj mieści się tutaj kino „Wisła".

Kazimierski Ośrodek Kultury – Budowla ta, z pierwszej połowy XVII wieku, z pięknie opracowaną ścianą szczytową, służyła jako szpital a właściwie przytułek dla osób starych i kalekich.

kościół przyszpitalny Świętej Anny (wcześniej też pod wezwaniem Świętego Ducha) zamykający od wschodu bardziej zwartą zabudowę śródmieścia miasteczka. W krypcie kościoła znajdują się kości i zmumifikowane zwłoki zmarłych.

kapliczka słupowa z roku 1588 z rzeźbą Chrystusa Frasobliwego (oryginał w Muzeum Nadwiślańskim w Kamienicy Celejowskiej). Wiek kapliczki w latach 70-tych precyzyjnie określił, a właściwie odkrył, jeden ze znawców dziejów Kazimierza Dolnego - historyk sztuki Kazimierz Parfianowicz.

Szkoła Podstawowa im. Kazimierza Wielkiego i Liceum Ogólnokształcące. Budynek Szkoły Publicznej (prawe skrzydło), który wzniesiono w latach 1930-1933 (600-lecie wstąpienia na tron ostatniego z dynastii Piastów), projektował architekt Karol Siciński.

drewniana willa z 1935 roku słynnego okulisty, profesora Tadeusza Krwawicza, również projektowana przez Karola Sicińskiego. Profesor, wynalazca przyrządu do usuwania zaćmy, spoczywa na miejscowym cmentarzu.

Chałupa Niezabitowskich - jedną z najstarszych chałup na Lubelszczyźnie. Pochodzi ona z początku XVIII wieku.

Korzeniowy Dół – wąwóz pochodzenia antropogenicznego nazywany głębocznicą

7. Ścieżka Kamienny Dół

Dystans: 2,5 km

Przebieg trasy:

Kamienny Dół – Na Broniewicza – Na Piądłowskiego / Nadedworce

Krótka charakterystyka ścieżki:

Trasa przebiega nieznakowanym szlakiem, poprzez mało znane i niemal nie odwiedzane przez turystów miejsca. Na trasie zetkniemy się z interesującymi zagadnieniami hydrograficznymi. Prześledzimy granicę geologiczną między erą mezozoiczną a kenozoiczną w wyrobisku nieczynnego kamieniołomu. Będziemy mogli poszukać skamieniałości organizmów morskich sprzed 65 - 70 milionów lat. Poznamy też miejsca związane z wydarzeniami okresu powstania styczniowego.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Źródełko - u wylotu wąwozu, w wyraźnym rozcięciu stożka napływowego, bije jedno z obfitszych w Kazimierzu źródeł, zasilanych wodami z piętra kredowego. Obudowane źródło wypływa spod lewego zbocza. Ciekawostką jest to, że wody podziemne zanim wypłyną na powierzchnię przepływają w dnie studni usytuowanej w pobliżu (na linii wypływu).

Kamieniołom - mniej więcej w połowie wysokości ściany wyrobiska przebiega granica geologiczna między erą mezozoiczną a kenozoiczną, między kredą a trzeciorzędem, a ściślej między górnym mastrychtem a danem. Kreda reprezentowana jest przez grube serie białych opok kazimierskich. Zaś dan buduje seria siwaka, to jest żółtej, bardziej kruchej, gezy przedzielonej rytmicznie warstwami twardego wapienia. W skałach możemy znaleźć wiele pięknych skamieniałości. Odsłonięcie to ma ważne znaczenie, gdyż jako jedno z trzech, obok kamieniołomu w Bochotnicy (2 km na północo-wschód) i w Nasiłowie (1,5 km na północo-zachód), dokumentuje przełom er i może być wykorzystane do analizy porównawczej z pozostałymi.
Broniewszczyzna - podczas okresu powstania styczniowego w Kazimierzu działał jeden z lepiej zorganizowanych w województwie oddziałów powstańczych zwany partią frankowskiego. Niespełna dwudziestoletni Leon Frankowski pełnił funkcję komisarza cywilnego i organizatora wojskowego województwa lubelskiego. Peryferyjne położenie Kazimierza Dolnego utrudniało organizację sił na terenie województwa lubelskiego, ale dzięki owemu oddaleniu od Lublina dopiero po tygodniu Rosjanie (generał Chruszczow) dowiedzieli się o istnieniu w Kazimierzu oddziału w sile 600-700 ludzi. Trzon oddziału stanowili studenci instytutu z Puław, do których dołączyło kilkadziesiąt osób z miejscowej organizacji patriotycznej. Najstarszym mieszkańcem Kazimierza, który przyłączył się do powstańców był, 63-letni wówczas, szlachcic gospodarujący na roli - Józef Broniewicz. Właśnie tutaj, w północnej części zlewni Kamiennego Dołu, znajdował się folwark i dworek „Walencja” Broniewiczów. Zachowała się przechowywana przez rodzinę Broniewiczów oryginalna tabliczka, zdjęta z dworu „Walencja” o następującej treści: „W tym domu w roku 1863 przebywało dowództwo partii Leona Frankowskiego, która dnia 1 lutego tegoż roku wyruszyła stąd wraz z Józefem Broniewiczem na pole walki, a dnia 2 lutego wojska moskiewskie doszczętnie zniszczyły folwark Walencję”. Oddział kazimierski został rozbity 8 lutego w potyczce pod Stupczą (Dwikozami) niedaleko Sandomierza (na południe od Zawichostu). Sam Józef Broniewicz zmarł w 1890 roku i został pochowany na cmentarzu parafialnym w Kazimierzu.

8. Bochotnica Dwie Pętle - czerwona

Dystans: 5,0 km

Przebieg trasy:

Bochotnica – Ścianka Pożaryskich – Bochotnica

Bochotnica – ruiny zamku Esterki - Bochotnica

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka biegnie dwiema niezależnymi pętlami – jedna prowadzi do nieczynnego kamieniołomu, gdzie obserwuje się geologiczne odsłonięcie pogranicza mezozoiku i kenozoiku, natomiast druga prowadzi do ruin zamku Esterki.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Bochotnica - wieś między Puławami a Kazimierzem, którą musi minąć każdy turysta jadący czy to od strony Warszawy, czy od Lublina. Znana każdemu, kto w szkole nie przespał

Ruiny zamku Esterki – znajdują się na jednym ze wzgórz bochotnickich, ukryte w gęstym lesie. Legenda głosi, że zamek rozkazał wybudować król Kazimierz Wielki dla swojej nałożnicy Esterki, którą odwiedzał z Kazimierza podziemnymi lochami. Warownia rzeczywiście pochodzi z XIV w., ale była zamkiem prywatnym Firlejów. Zamek ma także swojego ducha – to duch Katarzyny ze Zbąskich Oleśnickiej. Właścicielka zamku – która na czele grupy zbójców rabowała okoliczne dwory i karawany kupieckie strzeże zrabowanych skarbów ukrytych w podziemiach…

Obok zamku znajdują się na terenie prywatnym ruiny renesansowej kaplicy mauzoleum Jana Bochotnickiego, w podziemiach której – jak głosi tradycja – znajduje się sklepiona krypta. Legenda jednak głosi, że są to ruiny grobowca Esterki.

Do zamku oddalonym od kazimierskiego Rynku około 4 km można dojść ulicą Góry niebieskim szlakiem. W lesie pod ruinami zamku znajduje się płyta upamiętniająca ofiary wydarzeń z 1942 roku znanymi pod nazwą Krwawej Środy, kiedy to hitlerowcy dokonali krwawej pacyfikacji wsi.

Jeżeli zejdziemy z zamku ścieżką w dół do wsi, to możemy zobaczyć z bliska widoczną zamkowego wzgórza ściankę Pożaryskich, gdzie znajdują się groty nieczynnego obecnie kamieniołomu eksploatowanego metodą komorową. Ze względu na niebezpieczeństwo oderwania się bloków skalnych nie należy wchodzić do wnętrza kamiennych grot. Można tam zauważyć granicę między erą mezozoiczną, a kenozoiczną. W dolnej części odsłonięcia znajdują się mezozoiczne twarde białe skały – opoki kazimierskie. Wyżej – znajdują się kenozoiczne żółtawe i bardziej kruche niż opoki skały zwane gezami.

9. Ścieżka Włostowice – Zbędowice - zielona

Dystans: 5,5 km

Przebieg trasy:

Włostowice – Kolonia Zbędowice - Zbędowice- Parchatka

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka w całości przebiega przez Kazimierski Park Krajobrazowy ukazując wyjątkowe walory krajobrazu lessowego. Daje także możliwość edukacji historycznej poprzez zwiedzanie miejsc upamiętniających dążenia niepodległościowe lokalnej ludności.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Włostowice - Barokowy kościół św. Józefa wzniesiony w 1725 - 28

Cmentarz we Włostowicach będący jedną z najstarszych polskich nekropolii z kwaterami rzymsko - katolickimi, prawosławnymi i ewangelicko - augsburskimi

Aleja topoli nadwislańskiej Włostowice – Parchatka

Cmentarz i pomnik upamiętniający barbarzyński mord dokonany na mieszkańcach Kolonii Zbędowice podczas okupacji hitlerowskiej.

Pomnik poległych w 1945r żołnierzy AK i W i N w Lesie Stockim

Obszar Kazimierskiego Parku Krajobrazowego o wyjątkowych walorach krajobrazowych i rzeżbie terenu. Największego w Europie zagęszczenia wąwozów lessowych oraz malowniczego przełomu Wisły.

10. Ścieżka dydaktyczna „Dobre-Podgórz” - żółta

Dystans: 6,5 km

Przebieg trasy:

Dobre - rezerwat „Skarpa Dobrska” (tzw. „Kosmolana Góra”) - Podgórz - Dobre

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka dydaktyczna wytyczona jest na terenie rezerwatu „Skarpa Dobrska”. Rezerwat ten słynie z wąwozów, które są jednymi z najgłębszych tego typu form w Polsce. Ich głębokość dochodzi do 40 metrów. Mogły się one rozwinąć dzięki zalegającej tu dużej miąższości skał lessowych. Z „Kosmolanej Góry” rozpościera się przepiękny widok na Kotlinę Chodelską, Małopolski Przełom Wisły oraz na znajdujący się po przeciwnej stronie Wisły zamek w Janowcu. Przy dobrej widoczności można zobaczyć Góry Świętokrzyskie.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Rezerwat „Skarpa Dobrska” - rezerwat krajobrazowy częściowy. Ma on na celu ochronę i zachowanie wychodni i odsłonięć różnowiekowych osadów czwartorzędowych, różnorodnych form rzeźby oraz ciepłolubnych muraw z licznymi rzadkimi gatunkami roślin. Rezerwat położony jest w północnej części gminy Wilków na nieużytkach rolnych i pastwiskach wsi Podgórz i Dobre. Jego powierzchnia wynosi 39,7 ha. Pod względem fizjograficznym obejmuje on zachodnią krawędź Równiny Bełżyckiej stromo opadającą ku Kotlinie Chodelskiej. Krawędź ta ma założenia tektoniczne i związana jest z wychodniami skał węglanowych wieku kredowego. Dodatkowo nadbudowana została w czasie ostatniego zlodowacenia kilkumetrowej miąższości płatem lessowym, co spowodowało, że wysokość względna krawędzi w jej zachodniej części dochodzi do 90 m. Rezerwat „Skarpa Dobrska” słynie z wąwozów, które są jednymi z najgłębszych tego typu form w Polsce. Ich głębokość dochodzi do 40 metrów. Mogły się one rozwinąć dzięki zalegającej tu dużej miąższości skał lessowych. Osobliwością tego rezerwatu są również występujące na stromych, wapiennych i lessowych zboczach murawy kserotermiczne. Spośród roślin na szczególną uwagę zasługują tu miłek wiosenny, oman wąskolistny, wężymord stepowy, ostnica włosowata, kosatka kielichowata, turzyca delikatna, wisienka karłowata, ożota zwyczajna, macierzanka Marschalla, goryczka orzęsiona.

Dobre – nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od staropolskiego słowa „debra” oznaczającego stromy stok. W XIX w. był tu folwark.

Grodzisko w Podgórzu – grodzisko wyżynne, położone na wyniosłym cyplu Skarpy Dobrskiej, z którego roztacza się wspaniały widok na dolinę Wisły. Początek jego funkcjonowania datowany jest na VIII-IX wiek, a schyłek ok. wieku XII. Od południa chronione 80-metrowym urwiskiem, od strony wysoczyzny oddzielone niegdyś wałem i fosą. Badania archeologiczne potwierdziły tu istnienie budowli drewnianej typu ziemiankowego. W przyszłości Kazimierski Park Krajobrazowy planuje tu organizację terenowego ośrodka edukacji ekologicznej.

11. Ścieżka dydaktyczna „ROGÓW” - czerwona

Dystans: 6,0 km

Przebieg trasy:

Rogów (Szkoła Podstawowa) – 1,3 km – Rogów (koniec miejscowości u zbiegu dwóch potoków Jaworzanki) - 3,4 km – „Wąwozy Rogowskie” - Rogów (koniec miejscowości u zbiegu dwóch potoków Jaworzanki) – 1,3 km - Rogów (Szkoła Podstawowa)

Krótka charakterystyka:

Ścieżka dydaktyczna przebiega przez teren Kazimierskiego Parku Krajobrazowego i strefę ochrony źródliskowej rzeki Jaworzanki. Na trasie można zapoznać się z budową geologiczną strefy krawędziowej Równiny Bełżyckiej i Kotliny Chodelskiej, obserwować różne stadia rozwoju wąwozów, podziwiać roślinność grądów oraz pagórkowaty krajobraz okolic Rogowa.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Rogów

Rozległe, rozbudowane źródlisko, z którego wypływa rzeka Jaworzanka położona w dwóch wąwozach lessowych – tzw. Ośmiornica Rogowska. Dno potoku jest kamienisto – żwirowe. Zbocza porastają graby, lipy i wierzby, dno trawiaste.

12. Ścieżka dydaktyczna „Rąblów” - zielona

Dystans: 4,0 km

Przebieg trasy:

trasa Rąblów-Wąwolnica – głębocznica - punkt widokowy – wąwóz lessowy - trasa Rąblów-Wąwolnica

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka prezentuje walory krajobrazowe i przyrodnicze Płaskowyżu Nałęczowskiego, bogactwo form erozji wąwozowej, odsłonięcia osadów wód polodowcowych, roślinność grądu.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Odsłonięcie rzeki lodowcowej – tu można zaobserwować geologiczne pokłady polodowcowe i działalność wód roztopowych recesji lodowca.

Głębocznica lessowa – antropogeniczna forma wąwozowa powstała na skutek intensywnego transportu kołowego oraz erozji spowodowanej wodami opadowymi spływającymi po pokrywie lessowej

Pomnik przyrody – dąb szypułkowy

Punkt widokowy – na krajobraz Płaskowyżu Nałęczowskiego

Wąwóz lessowy – jako forma erozji pokrywy lessowej przez wody opadowe z charakterystycznym mikroklimatem i formacją roślinną

Pomnik bitwy partyzanckiej z 14. V. 1944 r. Rąblów był miejscem jednej z największych bitew partyzanckich stoczonych do tego czasu w okupowanej Europie. Była to bitwa wynikła z zaplanowanej przez Niemców operacji militarnej o kryptonimie "Maigewitter" - (Burza Majowa), której celem było zlikwidowanie wszelkich oddziałów partyzanckich działających na terenie Lubelszczyzny. W ramach Operacji "Maigewitter" uczestniczyło po stronie niemieckiej : 2000 żołnierzy z doborowych oddziałów Wehrmacht oraz ze zmotoryzowanej piechoty z 5 Dywizji Pancernej SS Wiking dowodzonych całościowo przez SS-Gruppenführera Jakoba Sporrenberga. Jednostki te dokonały okrążenia przybyłych pod Rąblów z Lasów Parczewskich oddziałów - 600 partyzantów Armii Ludowej - dowodzonej przez dowódcę II Obwodu AL ppłk. Mieczysława Moczara "Mietka" i 200 przyłączonych do nich partyzantów radzieckich pod dowództwem kpt. Czepigi. Bitwa między SS wspieranym przez czołgi artylerię i lotnictwo a partyzantami trwała cały dzień. Partyzanci zdołali wyjść z okrążenia i przedostać się do Lasów Parczewskich i Lasów Janowskich. Zginęło lub zostało rannych ok. 300 hitlerowców, poległo 40 partyzantów polskich i 26 radzieckich.

13. Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna Janowiec – Oblasy – Janowiec - brązowa

Dystans: 6,5 km

Przebieg trasy:

Janowiec – Oblasy - Księże – Janowiec

Krótka charakterystyka ścieżki:

ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna Janowiec – Oblasy – Janowiec przebiega fragmentem szlaku im. W. Pola

wiodącego z Janowca do Puław, trasa prowadzi wzdłuż krawędzi skarpy wiślanej, porośniętej unikalną roślinnością kserotermiczną, z której roztaczają się wspaniałe widoki na Małopolski Przełom Wisły

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Janowiec - miejscowość w 1325 r. wymieniana w kronikach pod nazwą Serokomla. Zmiana nazwy na Janowiec (na pamiątkę poprzednich właścicieli) i otrzymanie praw miejskich nastąpiło w 1537 r., na podstawie przywileju otrzymanego od króla Zygmunta I , nieznana jest data utraty tych praw. W 1941 r. została spacyfikowana przez hitlerowców, zginęło wtedy 210 mieszkańców. Po wojnie odbudowana.

Zamek wybudowany w I poł. XVI wieku przez Mikołaja Firleja i jego syna - Piotra Firleja. Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym
Kościół wybudowany ok. 1350 roku w stylu gotyckim, znacznie przebudowany w XVI wieku w stylu renesansowym. Wewnątrz nagrobek Firlejów dłuta Santi Gucciego Fiorentino
Zespół dworski złożony budynków przeniesionych z pobliskich terenów Lubelszczyzny. W skład zespołu wchodzą:

- Barokowy dwór zbudowany w latach 1760 - 1770 przez Wierzbickich, przeniesiony do Janowca z miejscowości Moniaki. Wewnątrz muzeum ekspozycja wnętrz domu ziemiańskiego oraz pokoje gościnne

- Drewniany spichlerz z przełomu XVIII i XIX wieku przeniesiony z Podlodowa. Wewnątrz ekspozycja etnograficzna

- Stodoła z końca XIX wieku przeniesiona ze wsi Wylągi

- Lamus z końca XIX wieku przeniesiony ze wsi Kurów

Punkt widokowy na: Małopolski Przełom Wisły - rozciąga się on od Annopola do Puław. Ma około 80km długości oraz od 1.5 do 10km szerokości. Dno doliny Wisły na tym odcinku znajduje się na wysokości od 115m n.p.m. do 135m n.p.m. Małopolski Przełom Wisły leży między Wyżyną Lubelską na wschodzie a Równiną Radomską i Przedgórzem Iłżeckim na zachodzie. Obecnie wysokość zboczy doliny dochodzi do 60-80m ponad poziom rzeki. Zbocza są dość strome i wymodelowane w warstwach okresu kredowego. W kredzie (era mezozoiczna) na omawianym terenie istniało morze, w którym żyły różne zwierzęta i rośliny. Umierając opadały na dno zbiornika. Tak powstały skały wapienne. Po ustąpieniu morza kredowego, w trzeciorzędzie rozpoczyna się proces kształtowania krajobrazu. Pod koniec trzeciorzędu (w pliocenie, ok. 3mln lat temu) tworzy się przełom Wisły przez wyżyny środkowopolskie. Powstanie przełomowego odcinka Wisły przez pas wyżyn nastąpiło w wyniku ruchów dźwigających i związanej z tym wzmożonej erozyjnej działalności rzek. Skały kredowe stopniowo ulegają erozji rzecznej. Dlatego wraz z dźwiganiem się pasa wyżyn dochodziło do stopniowego wcinania się rzek w podłoże.

14. Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna Janowiec – Janowice – Janowiec - żółta

Dystans: 8,5 km

Przebieg trasy:

Janowiec rynek – Janowice – Brzeście – Janowiec rynek

Krótka charakterystyka ścieżki: ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna umożliwia poznanie zróżnicowania zbiorowisk roślinnych, wynikających z odmienności siedlisk, trasa obfituje we wspaniałe, szerokie panoramy widokowe.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Zamek wybudowany w I poł. XVI wieku przez Mikołaja Firleja i jego syna - Piotra Firleja. Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym
Kościół wybudowany ok. 1350 roku w stylu gotyckim, znacznie przebudowany w XVI wieku w stylu renesansowym. Wewnątrz nagrobek Firlejów dłuta Santi Gucciego Fiorentino
Zespół dworski złożony budynków przeniesionych z pobliskich terenów Lubelszczyzny. W skład zespołu wchodzą:

- Barokowy dwór zbudowany w latach 1760 - 1770 przez Wierzbickich, przeniesiony do Janowca z miejscowości Moniaki. Wewnątrz muzeum ekspozycja wnętrz domu ziemiańskiego oraz pokoje gościnne

- Drewniany spichlerz z przełomu XVIII i XIX wieku przeniesiony z Podlodowa. Wewnątrz ekspozycja etnograficzna

- Stodoła z końca XIX wieku przeniesiona ze wsi Wylągi

Dolina Plewki – lewostronny dopływ Wisły, nieuregulowany niemalże na całej swej długości, silnie meandrujący. W szerokim dnie doliny dominują osady torfu, natomiast na zboczach osady polodowcowe. W okolicy Janowic znajduje się kompleks rybnych stawów hodowlanych. Dolinę otaczają tereny łąk i pastwisk zalewowych.

Zalew w Janowicach na rzece Plewce z możliwością odpoczynku i rekreacji – zbiornik zaporowy o powierzchni 15,35 ha.

15. Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Nasiłów” - czerwona

Dystans: 4,5 km

Przebieg trasy:

Trasa tworzy rozciągniętą pętlę wokół Nasiłowa

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Nasiłów” ma charakter geologiczno-krajobrazowy, na trasie prezentowane są skały podłoża czwartorzędowego, granica geologiczna między kredą, a trzeciorzędem oraz niezwykłe krajobrazy Małopolskiego Przełomu Wisły.

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Kamieniołom w Nasiłowie położony na lewym brzegu Wisły w odległości ok. 7 km na południe od Puław, jest obok Bochotnicy znajdującej się po drugiej stronie rzeki, najlepszym odsłonięciem utworów tego wieku pogranicza kredy i trzeciorzędu. Widoczny w kamieniołomie profil zaczynają jasne, szarożółte gruboławicowe opoki z wkładkami margli. W ich najwyższej części występuje wyraźnie odporniejsza na wietrzenie warstwa wapienia o kilkudziesięciocentymetrowej miąższości. Jej strop jest bardzo nierówny, pocięty licznymi norami. Powstały one głównie przy udziale raków, które penetrowały jeszcze nieskonsolidowany węglanowy osad. Wypełnienie nor stanowi ciemniejszy, zielonkawo-rdzawy, miękki piaskowiec glaukonitowy, który półmetrową warstwą przykrywa wapień. W górnej partii piaskowca pojawia się horyzont złożony z ciemnych konkrecji fosforytowych i sfosfatyzowanych skamieniałości. Wyższą część profilu stanowią jasnoszare gezy z wkładkami wapieni (tzw. "siwak"). Odsłonięte w kamieniołomie utwory obfitują w skamieniałości. W opokach występują liczne dobrze zachowane gąbki, ramienionogi, małże, ślimaki, amonity, łodziki oraz belemnity. Do rzadkich znalezisk należą zęby dużych drapieżnych gadów - mozazaurów. Zespół skamieniałości dokumentuje najwyższą część mastrychtu. Piaskowiec glaukonitowy zawiera formy zarówno kredowe (m. in. częste belemnity i zęby rekinów), jak i trzeciorzędowe. Wyżej leżące gezy charakteryzują nieliczne i na ogół źle zachowane małże, ślimaki i jeżowce najniższego paleocenu.

Prom z Nasiłowa do Bochotnicy

Punkt widokowy - ze szczytu kamieniołomu w Nasiłowie mamy wspaniały widok na Bochotnicę, Kazimierz Dolny oraz malowniczo rozlewającą się w tym miejscu Wisłę.

Małopolski Przełom Wisły - rozciąga się on od Annopola do Puław. Ma około 80km długości oraz od 1.5 do 10km szerokości. Dno doliny Wisły na tym odcinku znajduje się na wysokości od 115m n.p.m. do 135m n.p.m. Małopolski Przełom Wisły leży między Wyżyną Lubelską na wschodzie a Równiną Radomską i Przedgórzem Iłżeckim na zachodzie. Obecnie wysokość zboczy doliny dochodzi do 60-80m ponad poziom rzeki. Zbocza są dość strome i wymodelowane w warstwach okresu kredowego. W kredzie (era mezozoiczna) na omawianym terenie istniało morze, w którym żyły różne zwierzęta i rośliny. Umierając opadały na dno zbiornika. Tak powstały skały wapienne. Po ustąpieniu morza kredowego, w trzeciorzędzie rozpoczyna się proces kształtowania krajobrazu. Pod koniec trzeciorzędu (w pliocenie, ok. 3mln lat temu) tworzy się przełom Wisły przez wyżyny środkowopolskie. Powstanie przełomowego odcinka Wisły przez pas wyżyn nastąpiło w wyniku ruchów dźwigających i związanej z tym wzmożonej erozyjnej działalności rzek. Skały kredowe stopniowo ulegają erozji rzecznej. Dlatego wraz z dźwiganiem się pasa wyżyn dochodziło do stopniowego wcinania się rzek w podłoże.

16. Ścieżka przyrodnicza Kleniewo - zielona

Dystans: 3,0 km

Przebieg trasy:

Pomorze pole biwakowe – ścieżka biegnąca wzdłuż rzeki Chodelki – rozlewisko rzeki Chodelki – ścieżka biegnąca do drogi leśnej- droga leśna – Pomorze pole biwakowe .

Krótka charakterystyka ścieżki:

Ścieżka przyrodnicza Kleniewo wytyczona jest na terenie projektowanego Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego Pustelnia-Jankowa. Trasa tworzy pętlę mającą swój początek i koniec na polu biwakowym w miejscowości Pomorze, gmina Opole Lubelskie, powiat opolski. Na ścieżce znajduje się 16 tablic edukacyjnych, przedstawiających życie w lesie, jego mieszkańców i zasady zachowania się w lesie.

17. Ścieżka CZERWONA Borysów - Piskory – Borysów

Dystans: 12 km

Przebieg trasy: Borysów – Duży Pioter – olsy nad Piskorami – jezioro Piskory – wydma nad Piskorami – Las Borysów – Borysów

Ciekawe miejsca na ścieżce:

Duży Pioter - Ciek Duży Pioter jest jednym z dwóch dopływów zasilających jezioro Piskory. Bierze swój początek na łąkach powstałych na osuszonych bagnach.

Dąb „Stary” - ma ok. 180 lat i jest najstarszym i najokazalszym drzewem w kompleksie leśnym na wschód od jeziora Piskory.

„Ekoton” - Zobaczyć tu możemy strefę ekotonową, czyli przejście pomiędzy borem suchym a łęgiem oraz pomiędzy borem mieszanym wilgotnym, łęgiem a olsem. Obserwować można jak zmienia się roślinność charakterystyczna dla poszczególnych siedlisk.

Gajówka Piskory - Na leśnej polanie, w pobliżu jeziora Piskory do lat 70–tych XX wieku stała gajówka. Ze względu na urokliwość tego miejsca zlokalizowany tam został jeden z przystanków ścieżki.

Jezioro Piskory – Grobla Czołowa - wraz z przyległymi terenami stanowi rezerwat przyrody o powierzchni 201,79 ha. Jest jedną z najcenniejszych ostoi ptactwa wodno–błotnego na całej Lubelszczyźnie. Spotkać tu można: bąka, bielika, orlika krzykliwego, zielonkę, rybitwę białoskrzydłą, żurawia, gęś gęgawę, perkoza zausznika.

Wyspa wśród litoralu Jedna z kilku wysp nieznacznie wzniesionych ponad poziom wody jeziora Piskory porośnięta bogatą roślinnością litoralową, stanowiąca ostoję lęgową tutejszego ptactwa.

Rabik II Jest drugim ciekiem zasilającym wody jeziora Piskory. Bierze swój początek ze śródleśnych bagienek w kompleksie leśnym Kozi Bór.

18. Ścieżka NIEBIESKA Gołąb – Jezioro Nury – Leśniczówka – Gołąb

Dystans: 7,9km

Przebieg trasy: Gołąb – Jezioro Nury – Leśniczówka – Gołąb

Charakterystyka ścieżki:

Główny zwiedzany obiekt to śródłąkowe i przyleśne, eutroficzne jezioro Nury. Jezioro to ma ok.4,0 ha powierzchni i stanowi pozostałość po dawnym przebiegu jednego z bocznych koryt Wisły. Aktualnie jest zasilane niewielkim ciekiem odprowadzającym wodę ze zmeliorowanych łąk położonych między Gołębiem i Wólką Gołębską. Wody jeziora są silnie eutroficzne, to znaczy zawierają dużą ilość związków biogennych, takich jak azotany, fosforany i inne. Brzegi jeziora otoczone są pasem szuwaru trzcinowego - pałkowego, przechodzącego w zespoły roślin pływających z grążelem żółtym, żabiściekiem pływającym, osoką aloesową i rzadką paprocią wodną - salwinią pływającą. Wraz z innymi roślinami występują rzęsy: drobna i trójrowkowa.
Wysoki w tym miejscu, piaszczysty brzeg porastają rośliny typowe dla siedlisk suchych: bylica pospolita, wilczomlecz sosnka, goździk kartuzel, smagliczka kielichowata i chaber nadreński. Z krzewów występują: berberys pospolity, dzika róża oraz tarnina.

Ze zwierząt warto zwrócić uwagę m. innymi na objętego ścisłą ochroną prawną węża - zaskrońca oraz na chronionego ptaka - remiza - wijącego misterne gniazda na zwisających w pobliżu wód gałązkach wierzbowych.

19. Ścieżka ZIELONA Gołąb – Jezioro Piskory – Las Bonowski – Leśniczówka Gołąb

Dystans: 11,2 km

Przebieg trasy: Leśniczówka Gołąb – Łąki Bonowskie – Jezioro Piskory – Las Bonowski – Leśniczówka Gołąb

Charakterystyka ścieżki: głównym zwiedzanym obiektem jest śródleśne rezerwatowe jezioro Piskory

Przystanki na ścieżce:

Piaskownia - zobaczyć tu można ocalały szczyt wydmy znajdujący się ok. 15 m nad poziomem pozostałym po eksploatacji oraz zrekultywowaną piaskownię. Dno wyrobiska tworzy łagodną, nieregularną nieckę, której najniższe partie zajmują zbiorniki wodne z niezwykle rzadką rośliną – marsylią czterolistną, paprocią wodną – salwinią pływającą, a także grzybieniem białym, żabieńcem. Na terenach przybrzeżnych napotkamy rosiczkę okrągłolistną i lepiężnika kutnerowatego. Spotkać tutaj możemy jednego z bardzo rzadkich polskich ptaków – bociana czarnego.

Łąki Bonowskie - enklawa śródleśna, na terenie której z wyjątkiem widocznych zza lasu słupów linii energetycznych, nie ma ani jednego elementu antropogenicznego zakłócającego harmonię tego wybitnie pięknego wnętrza krajobrazu. Występują tu piękne, wyjątkowo obfite płaty różowo kwitnącego zawciągu pospolitego, a także amarantowy goździk kropkowany i granatowy przetacznik kłosowy.

Jezioro Piskory

Nałęczów noclegi, Nałęczów kwatery

SZLAKI TURYSTYCZNE Ścieżki dydaktyczne, szlaki spacerowe